In de hoogste fase van de communistische maatschappij, na de verdwijning van de tot slaaf makende arbeidsverdeling, wanneer hiermee de tegenstelling tussen hoofd- en handwerk verdwenen is, wanneer de arbeid niet meer een louter middel is om te leven, maar zelf een eerste levensbehoefte wordt, wanneer samen met de allesomvattende ontplooiing van de individuen de productieve krachten zijn uitgegroeid en alle bronnen van gemeenschappelijke rijkdom zullen overlopen, pas dan zal men de nauwe horizon van het burgerlijke recht geheel te boven kunnen komen en kan de maatschappij op zijn banier schrijven: van ieder naar zijn mogelijkheden, aan ieder naar zijn behoeften!
Karl Marx, Kritiek op het programma van Gotha
Binnen de communistische politieke traditie hebben we twee dominante denkrichtingen als het gaat om de implementatie van een communistische economie: een marktgericht model, dat vooral het Joegoslavië onder Tito als inspiratie neemt, en een staatsgeleid model, waarvan de USSR de pionier was.
In beide modellen is er sprake van het ontnemen van arbeidersmacht. Immers is bij de een de markt de baas en bij de ander een staatsapparaat dat de economie bestiert namens de arbeiders. Om het marxistisch uit te drukken is er in beide gevallen sprake van de creatie van meerwaarde en de vervreemding ervan door de arbeidersklasse. Werkers worden nog steeds uitgebuit en hebben niets te zeggen over hetgeen zij produceren.
De themagroep Cybernetische Economie stelt hier een derde weg voor, dat de macht wél legt bij de werkvloer, de staat overbodig maakt, de markt afschaft, in een economie dat draait in het belang van de gehele samenleving. In deze cybernetische economie is er geen centraal orgaan dat de economie aanstuurt, noch is het een gedecentraliseerde federatie van bedrijven. Het is één organisch systeem.
Cybernetica (van het Griekse kybernētēs, stuurman) is de wetenschap die zich bezighoudt met besturing van biologische en mechanische systemen met behulp van terugkoppeling (feedback).
De cybernetica werd als vakgebied ingevoerd door de Amerikaanse wiskundige Norbert Wiener, die in 1948 zijn boek Cybernetics: Or the Control and Communication in the Animal and the Machine publiceerde. Cybernetica is verwant aan de systeemtheorie, en is van toepassing op alle stelsels met inbegrip van biologische systemen, maar bijvoorbeeld ook een eenvoudig stelsel als een thermostaat die de temperatuur in een ruimte regelt.
Hoewel computers ongetwijfeld een belangrijk gereedschap zijn in een toekomstige geplande economie, is een cybernetische economie dus niet “een planeconomie zoals in de USSR, maar met computers”. De fundamentele kritiek richting de USSR is hierin dat ze juist geen geplande economie had, maar een bureaucratisch gestuurde target economie.
Ook is een dergelijke aanpak nuttig om uitbuiting van mens tot mens volledig uit te bannen. In plaats van een geldeconomie, geeft een cybernetische aanpak de mogelijkheid voor een geldloze arbeidstijdeconomie, waar meerwaarde (‘winst’) en markten niet meer bestaan
Deze themagroep is opgericht met het idee dat we nu na moeten denken over een positief alternatief op het kapitalisme, om niet in de valkuil te stappen om maar te herhalen wat we al weten, domweg omdat we vooruit moeten en mensen anders verhongeren. We sluiten hierbij aan bij andere initiatieven die de afgelopen jaren zijn opgezet, zoals het Spaanstalige cibcom en het Duitse ida.
Deze themagroep is in 2024 opgericht met de missie om ons bekend te maken met de bestaande literatuur op dit vlak, hierop kameraden te informeren en te scholen, en zelf bij te dragen aan theoretische en praktische vorming dat ons dichterbij brengt tot het doel van een daadwerkelijk communistische economie: zonder geld, zonder klassenuitbuiting, en onder direct arbeidersbeheer, in het belang van de hele samenleving.
Wil je hieraan deelnemen? Meld je aan. We hebben een WhatsApp groep en een maandelijkse digitale bijeenkomst.
Een korte video-introductie in het concept
Over het gebruikte logo
Het logo is afkomstig van de General Intellect Unit podcast, die inmiddels is gestopt, en symboliseert een aantal zaken:
- Het computercircuit-achtige mesh symboliseert onderlinge verbondenheid. Het geheel als één systeem. Bovendien zal een computernetwerk waarschijnlijk een grote rol spelen in een cybernetische economie.
- De cirkel symboliseert een globe, wat wijst op een wereldwijde ambitie voor ons alternatief.
- De cirkel die draait rondom de globe, symboliseert de eeuwige feedback loop die cybernetische systemen eigen zijn.
- De rode kleur symboliseert arbeidersmacht en communisme.
Enkele citaten
Om te benadrukken dat het concept arbeidstijd een lange traditie heeft binnen het marxisme, waar het gaat om een communistisch alternatief op de kapitalistische geldeconomie, delen we enkele citaten.
“Voor ons ligt daarom het zwaartepunt van de proletarische revolutie in het leggen van een vaste verhouding van de producent tot het maatschappelijk product, wat alleen mogelijk is bij de doorvoering van de arbeidstijdrekening in productie en consumptie. Het is de hoogste eis die het proletariaat stellen kan, … maar tegelijk ook de laagste. Het is een machtsvraag bij uitnemendheid, die enkel en alleen het proletariaat, zonder de hulp van andere maatschappelijke groepen, heeft uit te vechten.”
Grondbeginselen der communistische productie en distributie (1931)
“De samenleving kan eenvoudig berekenen, hoeveel arbeidsuren in een stoommachine, een hectoliter graan van de laatste oogst … belichaamd zijn. Het kan dus niet in haar opkomen de in de producten neergelegde arbeidshoeveelheden, die ze dan direct en absoluut kent, verder nog in een betrekkelijk onvoldoende, vroeger als hulpmiddel onvermijdelijke maat, in een derde product uit te drukken en niet in haar natuurlijke, adequate absolute maat, de tijd … De samenleving schrijft dus onder bovenstaande vooropstelling ook geen waarde aan de producten voor.”
Engels – Anti-Dühring (1877)
“De nood dwingt hem zijn tijd nauwkeurig tussen zijn onderscheiden verrichtingen zorgvuldig te verdelen. Of de ene meer, de andere minder in het geheel van zijn inspanning inneemt, hangt af van de grotere of minder grote moeilijkheid, die ter bereiking van het beoogde nut te overwinnen is. De ondervinding leert hem dat, en onze Robinson – die horloge, grootboek, inkt en pen uit de schipbreuk heeft gered – begint als een goed Engelsman weldra boek over zichzelf bij te houden. Zijn inventaris bevat een opgave van de gebruiksvoorwerpen, die hij bezit, de verschillende bezigheden, die tot hun voortbrenging vereist worden, eindelijk de arbeidstijd, welke hem bepaalde hoeveelheden van deze producten in doorsnee kosten. Alle betrekkingen tussen Robinson en de dingen, die zijn zelf geschapen rijkdom uitmaken, zijn hier zo eenvoudig en doorzichtig, dat zelfs de heer M. Wirth ze zonder bijzondere geestesinspanning zou kunnen begrijpen.”
“Stellen we ons eindelijk, voor de afwisseling, een vereniging van vrije mensen voor, die met gemeenschappelijke productiemiddelen arbeiden, en hun vele individuele arbeidskrachten zelfbewust als een maatschappelijke arbeidskracht aanwenden. Alle condities van Robinsons arbeid herhalen zich hier, alleen maatschappelijk in plaats van individueel.”
Marx – Het Kapitaal, boek 1 (1867)
“Slechts ter vergelijking met de warenproductie veronderstellen wij dat het aandeel van iedere producent in de levensmiddelen bepaald wordt door zijn arbeidstijd. De arbeidstijd zou dus een dubbele rol spelen. Zijn maatschappelijk doelmatige verdeling regelt de juiste verhouding van de verschillende arbeidsverrichtingen tot de verschillende behoeften. Aan de andere kant dient de arbeidstijd tevens als maatstaf voor het individuele aandeel van de producent in de gemeenschappelijke arbeid en derhalve ook in het individueel te consumeren deel van het geheel product.
De maatschappelijke betrekkingen van de mensen tot hun arbeid en hun arbeidsproducten blijven hier doorzichtig en eenvoudig, in de productie zowel als in de distributie.”
Marx – Het Kapitaal, boek 1 (1867)
“Het geldkapitaal valt bij de communistische productie weg … Wat mij betreft mogen de producenten papieren aanwijzingen krijgen, waarvoor ze zoveel aan de productievoorraden mogen onttrekken, als met hun arbeidstijd overeenkomt. Deze aanwijzingen zijn geen geld. Ze circuleren niet.”
Marx – Het kapitaal, boek 2 (1885)
“We hebben hier niet te maken met zo’n communistische maatschappij, die zich heeft ontwikkeld op eigen grondslag, maar integendeel, met een die zojuist voortkomt uit de kapitalistische maatschappij zelf en die daarom in alle opzichten, economisch, zedelijk en verstandelijk, nog de moedervlekken van de oude maatschappij draagt, uit wier schoot deze is ontsproten. In overeenstemming hiermee krijgt elke afzonderlijke producent, met in achtneming van alle afhoudingen, van de maatschappij precies zoveel terug als hij er zelf aan levert. Wat hij aan de maatschappij heeft gegeven, vormt zijn individueel aandeel in de arbeid.
Een voorbeeld: de gemeenschappelijke werkdag vormt de som van de individuele werkuren; de individuele werktijd van elke afzonderlijke producent is het door hem geleverde deel van de gemeenschappelijke werkdag, zijn part daarin. Hij ontvangt van de maatschappij een kwitantie voor het feit, dat hem zo-en-zoveel arbeid is toebedeeld (met mindering op zijn arbeid ten bate van gemeenschappelijke fondsen), en volgens deze kwitantie ontvangt hij uit de gemeenschappelijke voorraden een hoeveelheid consumptiegoederen die evenredig is aan de geleverde arbeid. Dezelfde hoeveelheid arbeid die hij aan de maatschappij in de ene vorm heeft gegeven, krijgt hij terug in een andere vorm.”
Marx – Kritiek op het programma van Gotha (1875)